چهار پايان بلكه ايشان گمراه‌ترند از آنها » « 1 » . مترجم گويد كه : مفسران خلاف كرده‌اند در تفسير اين آية ثُمَّ أَفِيضُوا تا آخر آية ، أكثر گفته‌اند كه : قريش به عرفات نمىرفتند ودر حج در مشعر الحرام توقف مىنمودند وباز به منى برمىگشتند ومىگفتند : ما أهل حرم خدائيم ومانند ساير مردم نيستيم واز حرم بدر نمىرويم وساير مردم بايد به عرفات بروند ، چون حضرت رسول صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در مشعر نماند وروانهء عرفات شد وبر قريش گران آمد ، پس خدا اين آية را فرستاد ، پس بعضي گفته‌اند كه : مراد اين است كه بار كنيد در آنجا كه ساير عرب بار مىكنند كه عرفات باشد « 2 » . واز حضرت باقر عليه السّلام نيز چنين روايت كرده‌اند « 3 » . وبعضي گفته‌اند كه : مراد از ناس ، إبراهيم وإسماعيل وإسحاق وساير پيغمبران است « 4 » . وتأويلى كه حضرت فرمود به اين تفسير نزديك است كه خطاب با قريش باشد ، يعنى : برويد به عرفات با حضرت رسول صلّى اللّه عليه وآله وسلّم واز آنجا با آن حضرت بار كنيد ومتوجه مشعر بشويد ، پس پيغمبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم را خدا ناس فرموده وأهل بيت آن حضرت نيز مرادند وداخلند در ناس ، پس انسان حقيقي كه به كمال علم ووفور كمالات ممتازند از ساير حيوانات ايشانند ، وشيعيان آنها في الجملة خود را به ايشان شبيه كرده‌اند ، وساير مردم نه انسانند ونه شبيه بلكه حيوانند در صورت شبيه به انسان . ودر نسناس خلاف كرده‌اند : بعضي گفته‌اند كه يأجوج ومأجوجند ؛ وبعضي گفته‌اند كه خلقند به صورت انسان واز فرزندان آدم عليه السّلام نيستند ؛ وسنّيان روايت نموده‌اند كه :

--> ( 1 ) . كافى 8 / 244 - 245 ؛ تفسير فرات كوفي 64 ودر آن حضرت أمير عليه السّلام به امام حسن عليه السّلام فرمود كه جواب گويد . ( 2 ) . رجوع شود به تفسير طبري 2 / 305 ؛ تفسير فخر رازي 5 / 197 ؛ أسباب النزول 58 . ( 3 ) . مجمع البيان 1 / 296 . ( 4 ) . كافى 4 / 247 ؛ تهذيب الأحكام 5 / 456 ؛ مجمع البيان 1 / 296 .